Uit het netwerk: Nieuwe voorzitter NDE-bestuur Geertrui Verbraak (KB) over weerbaarheid en groene keuzes
Geertrui Verbraak volgt Menno Rasch op als voorzitter van het NDE-bestuur. Wat houdt haar bezig? Een interview over weerbaarheid, green IT en erfgoed voor iedereen.
Geertrui Verbraak. Foto: Beeldstudio KB
Dit is het NDE-bestuur
Het NDE-bestuur bestaat uit directeuren van zes nationale collectiehoudende instellingen: KB, nationale bibliotheek, KNAW Humanities Cluster, Nationaal Archief, Beeld & Geluid, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Nieuwe Instituut. Zij heten ook wel ‘landelijke knooppunten’ omdat ze vanwege hun specifieke taken en expertise mensen en organisaties in hun domein samenbrengen en vertegenwoordigen. Als nationale instellingen kunnen zij helpen bij het bereiken van de doelen van de Nationale Strategie Digitaal Erfgoed. Het voorzitterschap van het NDE-bestuur wisselt om de twee jaar.
Geertrui Verbraak werkte vijf jaar in de wereld van het waterbeheer, een heel andere vorm van cultureel erfgoed. Sinds 2022 is zij directielid bij de KB nationale bibliotheek. Hoe dat zo gekomen is? ‘Na vijf jaar bij Waterschap Aa en Maas in Noord-Brabant, waar ik me vooral bezighield met digitale transformatie, stelde ik mezelf de vraag: What’s next? Wil ik verder in deze wereld, of een andere verkennen?’
Het werd het laatste. In haar portefeuille zit ‘duurzame toegang’: van collectievorming tot het bewaren en beschikbaar stellen. Het sluit aan bij haar liefde voor geschiedenis, kunst en erfgoed, en bij de wens om bij een organisatie met een maatschappelijke opdracht aan de slag te gaan.
Metadata klonk al bekend
Is ze in een andere wereld terechtgekomen? Ja, zegt Verbraak lachend. De bibliotheekwereld kent haar eigen taal, ook al was de term metadata haar niet onbekend. ‘Maar dat metadata de kern kan zijn van je bestaan als organisatie, dat was nieuw.’
Toch ziet Verbraak ook overeenkomsten. Bij Waterschap Aa en Maas werd veel samengewerkt met partners, en in haar nieuwe werkomgeving is dat niet anders. ‘Het is de enige manier om de maatschappelijke opdracht waar de KB voor staat, zoals de vrije toegang tot informatie en kennis, te realiseren.’
Onderbelichte stemmen
De KB verzamelt vrijwel alles wat er in en over Nederland wordt gepubliceerd. ‘Maar compleet zijn? Dat lukt in deze informatiemaatschappij niet meer. Met een collectieplan zorgen we ervoor dat de nationale bibliotheekverzameling – fysiek en digitaal – een afspiegeling is van de maatschappij.’
‘Bovendien laten we met terugwerkende kracht onderbelichte stemmen zien, zoals literatuur van vrouwen. En publicaties uit de queergemeenschap, een hiaat dat uit onze metadata bleek.’ Ook werken uit het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden en Suriname worden gedigitaliseerd en toegankelijk gemaakt.
Boekenmagazijn in de polder
De fysieke publicaties verhuizen in 2028 en 2029 van het KB-gebouw in Den Haag naar een state of the art, computergestuurd boekenmagazijn in de Harnaschpolder. ‘Omdat we straks niet meer zomaar bij de collectie kunnen, richten we allerlei werkprocessen in om gebruikers straks zo goed mogelijk te bedienen.’
Alle digitale publicaties bevinden zich in een e-depot. Die worden nu verplaatst naar een veiligere plek en tegelijk komt alles ook in een nieuw collectiemanagementsysteem te staan. ‘Een dubbele verhuizing dus. Het gaat om meer dan 100 verschillende soorten publicaties en twee miljard bestanden, zowel objecten als metadata. Dat doe je niet zomaar even. Maar het moet, zodat de collectie goed bewaard blijft voor toekomstige generaties en toegankelijk is voor de gebruikers van vandaag.’
DERA-scan
De Digitaal Erfgoed Referentie Architectuur (DERA) helpt erfgoedorganisaties met richtlijnen, best practices en afspraken om digitaal erfgoed te beheren, vindbaar te maken en te bewaren. Om na te gaan hoe de zes nationale erfgoedorganisaties in het netwerk de DERA toepassen, werden er DERA-scans uitgevoerd. De scan geeft inzicht in de huidige en gewenste situatie en helpt bij het plannen van stappen om de doelen van de DERA te bereiken. Daar werd vooral gekeken naar de samenhang tussen verschillende aspecten in een organisatie, zoals de infrastructuur, applicaties en werkwijzen.
Werk aan de winkel
‘Op het gebied van het vindbaar en bruikbaar maken van digitaal erfgoed is er nog werk aan de winkel,’ zegt Verbraak. Dat maakte een DERA-scan (zie kader) duidelijk. ‘Denk aan het beschikbaar maken van ons erfgoed als linked open data. In een grote organisatie met een hele keten waarmee rekening moet worden gehouden, is prioritering en uitvoering van de DERA verre van eenvoudig.’
Maar de wil is er. ‘Daarom hebben we een coördinator aangesteld die kijkt naar de vertaling van de DERA, en met de daarvoor verantwoordelijke collega’s nagaat waar waar het goed gaat en waar het botst met hoe de data en diensten binnen de KB zijn ingericht. Uiteindelijk is het de bedoeling dat de DERA wordt meegenomen in al onze vernieuwingen op het gebied van de informatievoorziening.’ Eén onderwerp staat inmiddels op de agenda: pid’s oftewel duurzame identifiers waarmee elk object uit de collectie een vaste url krijgt.
Niet langer een vergezicht
Niet alleen bij de KB maar ook bij de andere vijf knooppunten heeft een DERA-scan plaatsgevonden. ‘De scans hebben de huidige situatie voor iedereen concreet gemaakt en daarmee het gesprek in het NDE-bestuur vergemakkelijkt,’ vertelt Verbraak, die nu twee jaar in het bestuur zit.
‘Was het verbinden van digitaal erfgoed ooit een vergezicht, nu weten we als knooppunten waar we tegenaan lopen en wat we nog moeten doen om de missie van het Nationale Strategie Digitaal Erfgoed nog beter in praktijk te brengen: erfgoed voor iedereen beschikbaar en vindbaar maken. Daarin trekken we samen op met het ministerie van OCW.’
Weerbaarheid en green IT
Omdat voorzitter Menno Rasch, directeur Digitale Infrastructuur bij het KNAW Humanities Cluster, een nieuwe baan heeft gevonden, heeft Verbraak sinds begin april het stokje overgenomen. ‘Menno legde de focus op de verbinding tussen wetenschap en erfgoedorganisaties, een thema dat we als KB ook uitdragen. Daarnaast zie ik voor de komende jaren nog twee belangrijke thema’s om in het Netwerk Digitaal Erfgoed samen aan te werken.’
Het eerste thema is weerbaarheid van fysiek en digitaal erfgoed. ‘In het Netwerk Digitaal Erfgoed dragen we allemaal bij aan de publieke digitale infrastructuur. Gezien de geopolitieke spanningen in de wereld en de toenemende macht van Big Tech moeten we ervoor zorgen dat die infrastructuur overeind blijft. Alleen zo kunnen we iedereen toegang blijven geven tot ons erfgoed.’
Het tweede thema is green IT. ‘Het bewaren van digitaal erfgoed laat een ecologische voetafdruk achter. Maar erfgoed is ook je nalatenschap voor volgende generaties, net als de aarde zelf. Dus laten we dit samen op een groene manier doen.’
Op de juiste plek
‘Ik heb het gevoel dat ik bij de KB helemaal op de juiste plek zit,’ besluit Verbraak. ‘Samen met andere organisaties kunnen we een bijdrage leveren aan de toegankelijkheid van informatie voor iedereen op een neutrale plek, zodat mensen zelf een mening kunnen vormen. En dat is een groot goed.’
