Uit het netwerk: Kijk wat het Verdrag van Faro al heeft losgemaakt

Wim Burggraaff is adviseur bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), waar hij binnen het Faro-programma het belang van erfgoedgemeenschappen en erfgoedvrijwilligers versterkt. ‘Dat zijn groepen die er echt toe doen. Mensen die in hun vrije tijd met erfgoed bezig zijn, bepalen mede wat dat erfgoed betekent. Denk aan de bottom-up benadering van (immaterieel) erfgoed waarbij gemeenschappen zelf aangeven of iets erfgoed is en hoe ze daarmee om willen gaan.’

En dat is precies wat in het Verdrag van Faro centraal staat: de mens en de samenleving, en hun relatie met cultureel erfgoed. Niet de collectie als vertrekpunt, maar de vraag wat mensen waardevol vinden en welke plek ze daarin krijgen.

Tekenen en bekrachtigen

Nederland ondertekende het Verdrag van Faro in januari 2024. Ratificering, de stap waarbij het parlement het verdrag goedkeurt, vindt mogelijk in 2027 plaats. De verwachting is dat de nieuwe minister van OCW het verdrag nog dit jaar naar het parlement stuurt. Geeft het parlement groen licht, dan treedt het verdrag formeel in werking.

Wat is het verschil tussen die twee stappen? ‘Ondertekening is een intentieverklaring. Ratificatie is het formeel juridische traject waarmee het verdrag onderdeel wordt van ons systeem van wetgeving en beleid. De bepalingen van het verdrag zijn overigens geen juridische verplichtingen, maar een oproep tot beleidsvorming.’

En die oproep vindt al gehoor: uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat 81 procent van de Nederlandse gemeenten zegt het verdrag te kennen. 38 procent heeft een of meer Faro-doelen opgenomen in beleidsnota’s.

Breed gedragen

Ook de Nationale Strategie Digitaal Erfgoed heeft de Faro-principes opgenomen. Daarin staat expliciet dat niet-geïnstitutionaliseerde erfgoedcollecties en digitaal erfgoedgemeenschappen ertoe doen. ‘Deze gemeenschappen worden inmiddels erkend als partners bij subsidieregelingen en in regelgeving. Zo kunnen erfgoedgemeenschappen nu ook subsidie aanvragen voor een herbestemmingsonderzoek. Denk aan omwonenden die een monument een nieuwe functie willen geven voor de gemeenschap. Op lokaal niveau hebben vrijwilligers en gemeenschappen inspraak bij de ontwikkeling van erfgoedbeleid.’

69 initiatieven, één rode draad

Via de Faro-regeling zijn tussen 2023 en 2025 in totaal 69 initiatieven gefinancierd, verdeeld over drie rondes. Het doel: de erfgoedzorg meer Faro maken. ‘Het meest opvallend is de grote diversiteit in zowel onderwerpen als initiatiefnemers. Zo kwamen voorstellen van onder andere erfgoedgemeenschappen en vrijwilligers, bewonerscomités, musea en andere culturele instellingen.’

De onderwerpen variëren van participatieve rondleidingsmethodes voor gidsen, het onderzoeken wat metaaldetectie als activiteit betekent voor het welzijn van de mensen die het doen, tot erven in de Achterhoek als coöperatieve woon- en werkplek én drager van tradities. ‘Al deze initiatieven dragen bij aan de verankering van zeggenschap en eigenaarschap van mensen bij hun erfgoed.’

Ook digitaal erfgoed kreeg een eigen plek. Vier initiatieven richtten zich op de vraag hoe je de betrokkenheid, inbreng en zeggenschap van erfgoedgemeenschappen langs digitale weg nog kunt intensiveren. ‘Daarvoor worden onder andere AI en lokale tijdmachineprojecten ingezet.’

Wie bepaalt wat er hierna gebeurt?

‘Bij de start van het Faro-programma hebben we het erfgoedveld om input gevraagd: hoe maken we de erfgoedzorg meer Faro?’ vertelt Wim Burggraaff. ‘Nu zijn we in een volgende fase aanbeland en is het belangrijk om opnieuw tot een breed gedragen vervolg te komen.’

Het is in de geest van Faro dit gezamenlijk en in alle openheid te verkennen. ‘Wil je bijvoorbeeld dat digitaal erfgoed ook straks een plek krijgt? Laat het weten via de enquête! Wat iedereen inbrengt, bepaalt mede hoe het beleid er straks uitziet.’