Podcast Paulus en De Nijs op reis: Zo pas je de nieuwe gedragsprofielen digitaal erfgoed toe

Ronald: Hallo!

Kirsten: Ha!

Ronald: Jij stapt ook uit een bus.

Kirsten: Ja, was jij ook de oudste in de bus?

Ronald: Ja, hou op, schei uit!

Kirsten: Ik ook. We staan op het Utrecht Science Park.

Ronald: Yes.

Kirsten: Alle universiteitsgebouwen staan hier.

Ronald: Veel wetenschappers in de dop lopen hier rond.

Kirsten: En wij tweeën.

Ronald: En wij tweeën. En dat brengt ons natuurlijk meteen naar de Universiteitsbibliotheek.

Kirsten:Ja, want daar gaan we zo aan het begin van 2025 met onze podcastserie over digitaal erfgoed naartoe.

Ronald: Jazeker, ja. En het onderwerp van vandaag is: gedragsprofielen digitaal erfgoed.

Kirsten: Ja, je ziet het al aan mijn gezicht. Dit moet je even uitleggen.

Ronald: Ja, nou kijk. Je hebt de Nationale Strategie Digitaal Erfgoed. 

Kirsten: Ja. 

Ronald: Die stelt gebruikers centraal. Nou ja, en hoe kun je als erfgoedorganisatie nou die gebruiker het beste bedienen? Dan komen die gedragsprofielen om de hoek kijken. Stel nu dat je als erfgoedorganisatie weet dat je gebruikers op je website heel gericht komen zoeken naar informatie.

Kirsten: Ja.

Ronald: Hoe kun je dan je website het beste inrichten? Dan zijn die gedragsprofielen super handig, want die geven allerlei tips hoe je die website kunt inrichten.

Kirsten: Het zou voor mensen ook handig zijn dat wij dat ook voor elkaar kunnen zeggen.

Ronald: Ja, dat weten we al lang.

Kirsten: Ja, dat weten we al lang. De Universiteitsbibliotheek. Want we lopen er bijna naar binnen. En we ontmoeten Erica van Doorn. Zij is functioneel manager Digitaliseringsketen hier.

Ronald: Ja.

Kirsten: En Mirjam Verloop. Die werkt niet hier, maar die is adviseur Digitalisering, hè?

Ronald: Ja, ja, ja en Mirjam is eigenlijk ook gewoon echt een super expert op het gebied van gedragsprofielen. Horen we straks. Ja. 

Kirsten: Door de deur, hè?

Ronald: Ja. O, gaat het?

Kirsten: Yes!

Ronald: De zesde verdieping.

Kirsten: Ja, we pakken de lift, hè?

Ronald: We pakken de lift.

Kirsten: Nou, Ronald, dan staan wij dus nu in de lift naar de zesde verdieping.

Ronald: Naar de zesde verdieping, ja.

Ronald: Hallo.

Kirsten: Ah, goedemorgen.

Ronald: Goedemorgen.

Erica: Sssst, het is tentamenperiode. Ik neem jullie mee naar de kaartenzaal. Dan kunnen we hardop praten, ja. Welkom bij Bijzondere Collecties.

Kirsten: Dank je.

Kirsten: Dag Erica.

Ronald: Hallo Erica.

Mirjam: Hallo, ik ben Mirjam.

Erica: Ah, hi Kirsten, hi Ronald.

Kirsten: Wat een bijzonder gebouw hier, zeg.

Erica: Ja, prachtig, hè?

Kirsten: Ja, heel mooi. Zwart, heel veel trappen. En hoeveel boeken, Erica?

Erica: Eh, we hebben er enkele miljoenen.

Kirsten: Dan gaan we beginnen, hè? Mogen wij hier dus gewoon praten?

Erica: We mogen hier praten.

Kirsten: Dat het een podcast is, snap je?

Erica: Dit is de kaartenzaal. En zoals je ziet, heel mooie oude kaarten, landmeetinstrumenten, globes. Ja, heel mooi.

Kirsten: Gaaf.

Erica: Er is nog een mooie zaal. Dat is de leeszaal.

Kirsten: Ja.

Erica: En daar liggen allemaal kussens waar dus de oude kwetsbare boeken netjes op kunnen liggen.

Ronald: We lopen hier nou eigenlijk al te midden van allerlei erfgoed. We hebben het natuurlijk over gedigitaliseerd erfgoed nu.

Kirsten: Nu we toch lopen, Mirjam. Jij bent gedragsprofielenspecialist, hè? Zo noemt Ronald jou toch?

Mirjam: Ja, zo noemt Ronald mij.

Ronald: Ja, zo noem ik je altijd. Sorry, maar dat doe je ook, toch?

Kirsten: Jij weet er alles van, hè?

Mirjam: Ik weet er alles van en ik heb in het afgelopen jaar gewerkt aan een vernieuwde versie van de gedragsprofielen.

Ronald: Ja, dat hebben we nog niet eens verteld hè. Er komt een nieuwe versie aan.

Mirjam: Er komt een nieuwe versie aan. De vorige versie is ongeveer vijf, zes jaar oud. En die gedragsprofielen die zijn gebruikt door verschillende erfgoedinstellingen, maar ook door webbureaus bijvoorbeeld. Ontwikkelaars, ontwerpers. En die hebben allerlei goede tips en adviezen en die zijn gebruikt in de nieuwe versie.

Kirsten: Wat is een gedragsprofiel, als je dat in twee zinnen moet zeggen?

Mirjam: Een gedragsprofiel, nou ja, dat woord zegt het, stelt het gedrag van gebruikers centraal en gebruikers van digitaal erfgoed. Dus bijvoorbeeld een digitale collectie. Want je weet niet altijd wie jouw gebruikers zijn. Of je hebt een hele brede groep gebruikers. Maar wat er uit het eerdere onderzoek, dus van vijf, zes jaar geleden, is gekomen, is dat er is een overeenkomst in het gedrag. Het meest voorkomende gedrag, en misschien ook het meest herkenbaar, is het zoeken. Dus het gericht op zoek gaan naar informatie. Je wil bijvoorbeeld iets weten over een voorouder of je bent bezig met een publicatie en wil iets weten over een bepaalde periode uit de geschiedenis.

Ronald: Ja.

Mirjam: Dus het gericht zoeken naar informatie, het gericht zoeken.

Kirsten: Op een site of op een app.

Mirjam: Klopt.

Ronald: Kun je nog een ander voorbeeld noemen? Wat is een misschien minder voor de hand liggend?

Mirjam: Een minder voor de hand liggend voorbeeld misschien, maar ook bekend denk ik, is het gamen. Dus het doen van een spel dat gebaseerd is of gebruikmaakt van digitaal erfgoed.

Ronald: Erica, jullie zijn ermee aan de slag gegaan?

Kirsten: Met die gedragsprofielen?

Ronald: Ja.

Erica: Klopt. We hebben gedigitaliseerd werk en daarom zijn we ook denk ik heel terecht hier bij Bijzondere Collecties. Want dat is natuurlijk wat gedigitaliseerd wordt. En dat bieden we aan via een website. En wij zijn, wij waren benieuwd van hoe goed sluit dat aan bij onze gebruiker, en…

Kirsten: Wie is dat?

Erica: Vooral de onderzoeker en de student.

Kirsten: Ah, ja, ja. Dus niet wij.

Erica: En dat is gericht informatie zoeken, verwerven.

Kirsten: Ja, ja. En waar was je vooral benieuwd naar dan?

Erica: Nou, of de wijze waarop wij het aanbieden overeenkomt met het gedragsprofiel zoals het is opgesteld.

Ronald: Waarom vond je het het belangrijk om juist dat onderzoek te gaan doen?

Erica: De trigger was echt de zin ‘de gebruiker staat centraal’, zoals in het manifest staat.

Ronald: Ja, in de Nationale Strategie ook. In de Nationale Strategie, ja.

Erica: Dat klopt. Ja.

Erica: Nou, kijk eens even goed om je heen. Vind je het niet prachtig? Deze kaarten.

Kirsten: Waanzinnig.

Erica: Ja, deze atlassen. In 1584 was Stadsbibliotheek Utrecht er. Wij hebben zulke oude werken. Die zijn gedigitaliseerd en staan op de website. En ik kan jullie, als jullie dat leuk vinden, meenemen naar de ruimte waar het digitaliseren plaatsvindt.

Ronald: Die gebruikers van die website, daar was je nieuwsgierig naar. Want wie zijn dat nou precies?

Erica: Daar heb ik een enquête voor gemaakt. En daaruit kwam dat ook daar de grootste groep onderzoekers en studenten zijn. Maar toch ook mensen die het vanuit een hobby doen.

Ronald: Heb je toch een bepaalde focus neergelegd?

Erica: Zeker. De onderzoekers. Ja, ja, dat is echt het overgrote merendeel. En ook de doelgroep waar we ons met het digitaliseren op willen richten. We zijn natuurlijk ooit een stadsbibliotheek geweest, maar nu een academische bibliotheek.

Kirsten: Begrijp ik dat dan goed? Dat je met die gebruikersprofielen als bibliotheek aan de slag bent. En daarnaast heb je nog een eigen onderzoek gedaan?

Erica: Nou, dat onderzoek, dat heb ik wel gebruikt bij de vergelijking met gedragsprofielen. Dus ik kon de resultaten daarvan spiegelen aan de gedragsprofielen.

Ronald: Mirjam, is dat gewoon, zeg maar, om te doen?

Kirsten: Is dat normaal?

Mirjam: Er zijn andere erfgoedinstellingen die dat ook zo doen. Dus die gebruiken aan de ene kant de informatie die in de gedragsprofielen staat, maar ook doen ze ander onderzoek. Dat kan inderdaad een enquête zijn, zoals Erica ook vertelt. Maar ook de statistieken van de website bijvoorbeeld. Of interviews.

Kirsten: Allemaal om…

Mirjam: Meer te weten te komen over de gebruiker, want de gebruiker staat centraal.

Kirsten: Ja, precies.

Ronald: Oké, het mantra.

Kirsten: Ben wel benieuwd wat eruit is gekomen uit jouw enquêteonderzoek en uit het gebruik van die gedragsprofielen?

Ronald: Ja, dat gaan we zo horen.

Kirsten: Ja.

Erica: We zijn in de ruimte waar de boekenscanners staan. En we bieden natuurlijk gedigitaliseerd werk aan. Maar hier begint het. Alles.

Kirsten: Dit is het hol van de leeuw?

Erica: Dit is het hol van de leeuw. Alles wat nog niet gedigitaliseerd is en van Bijzondere Collecties een onderdeel is, dat komt in aanmerking om hier gescand te worden.

Kirsten: Teddy gaat het doen. En jij bent student Middeleeuwse geschiedenis en jij mag hier gewoon aanzitten, aan die kaarten hè.

Teddy: Ja, dat is best wel bijzonder.

Kirsten: Welke ga je nu scannen?

Teddy: Ik ga nu waterstaatskaarten scannen. Die scannen we ook. Niet alleen het echt oude materiaal. Maar dit is ook nuttig om digitaal beschikbaar te maken.

Kirsten: Hier begint het dus allemaal?

Erica: Hier begint het allemaal.

Ronald:  Ja, laten we nog even teruggaan naar die enquête waar we het net over hadden hè. Wat voor uitkomsten zijn er uitgekomen?

Erica: Daar is vooral uitgekomen waar we verder mee moeten. En met stip op nummer één vergelijkbare werken in het zicht aanbieden. En dat we ook dingen weg kunnen laten.

Kirsten: Aha. 

Ronald: Oke.

Erica: We hebben een functie die heet ‘recent gedigitaliseerd’. Nou die gebruik ik heel vaak. Ik weet van collega’s ook dat ze het vaak gebruiken. En het publiek doet dat niet.

Ronald: Nee, want die komen echt om gericht te zoeken eigenlijk.

Erica: Ja.

Kirsten: Dus dat is een knop op je website. Jij gebruikt hem, maar academici en studenten niet.

Erica: We kunnen hem eigenlijk dus weglaten of in ieder geval achter de schermen beschikbaar houden. Dat zou ook kunnen.

Ronald: Vergelijkbare werken, daar bedoel je mee?

Erica: Ja, links naar werken die vergelijkbaar zijn.

Kirsten: Dus als onderzoekers of studenten op die site komen van jullie website, dan komen ze met een bepaalde referentie. En ze willen andere linken die in datzelfde spectrum zitten.

Erica: Dat klopt.

Ronald: En er was ook nog een grapje op de site, toch?

Erica: Ja, die heet Feeling Lucky. Daar klik je op en dan komt er random een gedigitaliseerd werk tevoorschijn. En die wordt ook niet gebruikt.

Ronald: Nee, want eigenlijk hoort die bij een ander profiel, hè, Mirjam?

Mirjam: Die hoort bij het browsen en ontdekken. En bij het verschil met het gericht zoeken, het gedrag gericht zoeken is dat bezoekers, gebruikers van digitaal erfgoed vaak geen specifieke zoekvraag hebben. Dus zij zijn naar aanleiding van een museumbezoek bijvoorbeeld op een website terechtgekomen. En nou ja, worden dan uitgenodigd om te ontdekken wat er allemaal is.

Ronald: Ja. Toch mooi, Erica, dat je op die manier de website een beetje gaat aanscherpen, zeg maar.

Erica: Ja, de informatie is voorhanden om hem aan te gaan scherpen. En dat ook echt uitvoeren en vormgeven, dat wordt echt een taak voor ons als team. 

Kirsten: De toekomst ook. Is dit de winst wat er uit jouw eigen enquête en de gedragsprofielen dan is gekomen?

Erica: Dat is de winst. Het helpt je gewoon echt om de gebruiker centraal te stellen.

Kirsten: Ondertussen, we staan in het donker zo’n beetje, hè?

Ronald: Ja, het is heel donker hier. Ja.

Kirsten: Ja, en Teddy die af en toe maakt die wat licht met die scanner. Want je bent al aan het scannen, Teddy?

Teddy: Zeker.

Kirsten: Ja, ja. Dus we staan eigenlijk gewoon in een soort bioscoopzaal.

Ronald: Erica, nog even terug naar dit resultaat. Want je vertelde ook over gebruikersrechten. Waar jullie nu mee aan de slag gaan, kun je daar nog iets over zeggen?

Erica: Ja, de gebruikersrechten die moeten gewoon vermeld staan. Omdat we ook downloads aanbieden.

Ronald: Ja.

Erica: En op het moment dat je dat doet, daar is het gedragsprofiel ook heel duidelijk over. Dan moet de gebruiker eigenlijk ook weten wat hij wel mag en wat hij niet mag.

Kirsten: Dit voor de UB, de bibliotheek. Jij Mirjam hebt ook ervaring met andere organisaties die met die profielen aan de slag zijn. Wat komt daar dan uit?

Mirjam: Nou, misschien ter verduidelijking nog. Die gedragsprofielen, die beschrijven acht verschillende soorten gedrag. Maar geven ook tips. Bijvoorbeeld hoe je je website kunt ontwerpen. Of hoe je de website kunt laten bouwen. En die tips, die kan bij wijze van spreken iedere erfgoedinstelling gebruiken. Maar ook een webbouwer of een ontwerper.

Kirsten: Ook andere organisaties gebruiken die gedragsprofielen. Hoe doen die dat?

Mirjam: Nou, misschien is een leuk voorbeeld het herinneringscentrum Kamp Westerbork. Zij ervaarden dat er vaak telefoontjes of e-mails kwamen met vragen over personen die in het kamp hadden gezeten. En toen ze op het punt stonden om een nieuwe website te ontwikkelen, toen dachten ze van: ‘hé, hoe zouden we op die vraag kunnen voorsorteren eigenlijk?’. En ze hebben gekeken naar de gedragsprofielen en ‘gericht zoeken’ was het gedragsprofiel waar zij uiteindelijk mee aan de slag zijn gegaan. In samenwerking met een webbouwer.

Kirsten: En musea dan? Of archieven? Want er zullen er nog veel meer zijn die met die gedragsprofielen wat doen.

Mirjam: Nou ja, wat ik zie bij andere erfgoedinstellingen is dat zij de tips gebruiken om hun bestaande website, hun bestaande collectie, misschien zelfs een app, te verbeteren. Of inderdaad, zoals Erica ook noemde, om dingen misschien weg te laten. Omdat je, nou ja, ziet dat dat niet gebruikt wordt of omdat dat niet aansluit bij specifiek gedrag.

Kirsten: Ja, ja.

Kirsten: Hoe lang duurt het, een kaart scannen?

Erica: O, dat kun je het beste aan Teddy vragen.

Kirsten: Teddy, hoe lang duurt het een kaart scannen?

Teddy: Dat ligt een beetje aan of die goed recht is gelegd door degene die scant. Dus door mij in dit geval. Soms is het een minuutje, soms iets langer.

Kirsten: Ja, ja, we lopen weer het licht in.

Ronald: Het licht tegemoet.

Erica: Het trappenhuis inderdaad. Nou, dan ga ik de deur openen. Het is hier allemaal wel met pasjes geregeld.

Kirsten: Ja. Ja, zonder pasje kun je hier niks, Erica?

Erica: Dat klopt, ik heb er zelfs twee. Kijk, ik ben net Pistolenpaultje met in iedere zak één.

Kirsten: Aan het eind maken we de balans op midden in het trappenhuis. Overal studerende studenten.

Erica: Ja, we moeten eigenlijk niet al te hard praten, maar voor eventjes mag het wel. Ja, het is 3D Escher, hè, hier?

Kirsten: Echt hè, met al die trappen.

Erica: Ja, zeker. 

Kirsten: Ja, ja.

Ronald: Mirjam, wat nemen we mee van deze podcast?

Kirsten: Jij gaat er al helemaal zachtjes van praten.

Ronald: Ja.

Mirjam: Maar ja, we hebben een aantal keer al gezegd: de gebruiker centraal. En meer specifiek het gedrag van de gebruiker centraal. Want wanneer je iets weet over dat gedrag, dan kun je daar ook op inspelen. Door bijvoorbeeld die website op een bepaalde manier te ontwerpen of te bouwen. Dus ik denk dat dat een goed punt is.

Ronald: Ja, zeker.

Kirsten: En wat betreft de Universiteitsbibliotheek, Erica?

Erica: Nou, we digitaliseren voor academici, onderzoekers, studenten. En het is gebleken dat dat ook inderdaad de hoofdgroep mensen zijn die ons gedigitaliseerde materiaal gebruiken. En er zijn in plaats van aannames veel meer antwoorden.

Kirsten: Je weet gewoon veel meer?

Erica: Absoluut.

Kirsten: Je kijkt ook anders?

Erica: Ja, we weten nu wie de gebruiker is, wat die wil, wat die verwacht. Maar ook wat we die moeten bieden.

Kirsten: Wat nou als je aan de slag wil als organisatie met die gedragsprofielen?

Mirjam: Ja, binnenkort verschijnt er een nieuwe gids over de gedragsprofielen digitaal erfgoed. En in die gids staan niet alleen de acht verschillende soorten gedrag omschreven. Maar die gids geeft ook tips over wat je bijvoorbeeld kunt doen wanneer je een nieuwe website bouwt.

Kirsten: Waar vind je hem?

Mirjam: Op de website van het Netwerk Digitaal Erfgoed.

Ronald: Ja, en mocht je nou als luisteraar denken: ik vind het best nog wel ingewikkeld om met die gedragsprofielen aan de slag te gaan. Neem dan contact op met de digitaal-erfgoed-coach in je provincie. En die vind je ook allemaal op de website van het NDE.

Kirsten: Bedankt!

Erica: Graag gedaan.

Mirjam: Dank jullie wel.

Ronald: Jazeker, dankjewel Mirjam. Daar gaan we hè.

Kirsten: Tot de volgende.

Ronald: Ja.