Uit het netwerk: hoe Beeld & Geluid queer levens in de collectie zichtbaar maakt

Er is iets veranderd in hoe mensen de collectie gebruiken, zegt Valentine Kuypers. ‘Vroeger stond de organisatie of producent centraal. Nu gaat het om identiteit: mensen willen zichzelf terugvinden in de collectie.’ Kuypers merkt dat ook in de verzoeken die binnenkomen. ‘We zien een groeiende vraag vanuit studenten naar queer materiaal.’

Dat queer thema’s in de collectie zitten, staat vast. Maar wat precies, dat is nog lang niet allemaal in kaart gebracht. Persoonlijke beelden, opnames van gewone mensen, zijn sowieso moeilijker te vinden. ‘Persoonlijke beelden, van particulieren – daar zoeken we dus nog naar.’ Het museum vraagt lhbti+’ers daarom om persoonlijk beeld- en geluidsmateriaal in te sturen, om de collectie aan te vullen met verhalen van binnenuit.

Queering the Collection werkt verschillende kanten op, zoals het beter vindbaar maken van wat er al is, het aanvullen met persoonlijke beelden van lhbti+’ers zelf en onderzoek naar hoe queer personen zich vroeger herkenden in tv-programma’s.

Dataset als vertrekpunt

Vier maanden lang zoeken studenten van de master Cultural Data & AI aan de Universiteit van Amsterdam in de collectie naar beschrijvingen, ondertitels en transcripties. Verder dus dan de termen waarmee het audiovisuele materiaal officieel beschreven wordt. ‘We hopen dat ze ook zaken naar boven halen die niet al zo duidelijk benoemd zijn. Zodat het beter vindbaar wordt.’

Het eindresultaat is een dataset die beschikbaar komt via de CLARIAH Media Suite, de digitale onderzoeksomgeving voor Nederlandse audiovisuele collecties. Onderzoekers en studenten kunnen er dan zelf mee aan de slag.

Weinig om aan te spiegelen

Joke Hermes, bijzonder hoogleraar Geschiedenis van de Nederlandse televisie en radio aan de Universiteit van Amsterdam, doet onderzoek naar de mate waarin ondervraagde personen zich herkenden in tv-programma’s. Lesbische vrouwen herinneren zich geen vrouwelijke personen op televisie in de jaren zestig, zeventig en tachtig aan wie ze zich konden spiegelen. ‘Het waren in die beginjaren van de televisie meer mannen als Benno Premsela, Albert Mol en Gerard Reve die bijvoorbeeld in actualiteitenprogramma’s aan het woord kwamen.’

Wat er nog komt

Het eindresultaat van Queering the Collection wordt geen afgebakende collectie. ‘Daarom noemen we het een collectiegids, die veel meer op onderwerpsniveau werkt,’ zegt Kuypers. Joke Hermes schrijft een artikel dat als duiding bij de collectie kan dienen. Ook de UvA-studenten dragen bij met een artikel, en misschien maken ze zelfs een data story.

Beeld & Geluid legt daarnaast oral history interviews vast met radio- en televisiemakers die programma’s maakten met lhbti+-onderwerpen. ‘Dit alles vormt een waardevolle aanvulling op de persoonlijke verhalen. Bovendien kunnen we met de uitkomsten de terminologie verbeteren of aanvullen waarmee we de collectie beschrijven.’

Ook voor makers

Niet alleen onderzoekers en studenten kunnen zo makkelijker aan de slag met queer materiaal. Dat geldt ook voor makers. ‘We horen nu van verschillende makers dat dit onderwerp in de collectie vooral aan bod komt als probleem, als gespreksstof in een actualiteiten- of praatprogramma. Heel weinig verhalen vanuit de queerpersonen zelf, uit de eerste hand, over hun dagelijks leven. Die beelden willen we – als ze er zijn – beter vindbaar maken. En anders komen er hopelijk aanvullingen op de collectie vanuit de queergemeenschap.’