Paulus en De Nijs op reis: Van gisteren, voor morgen

Ronald: Wij zijn vandaag in het H’ART Museum Amsterdam.

Kirsten: Het hart van de geschiedenis vandaag ook, hé?

Ronald: Dat is een hele mooie, ja.

Kirsten: ‘Van Gisteren, voor morgen’ en al die mensen die hier rondlopen die hebben het vandaag over het relevant en toegankelijk maken van de geschiedenis.

Ronald: Ja en dat doen we op deze conferentie met 350 deelnemers.

Kirsten: Ja ja, een dag vol met verdieping, inspiratie, elkaar ontmoeten natuurlijk ook. Twee dagen eigenlijk, want morgen gaat het door.

Ronald: Twee dagen ja, dat vergeet ik helemaal.

Kirsten: Wij zijn met onze podcast ‘Paulus en De Nijs op reis door het digitaal erfgoed’ hier natuurlijk niet voor niks beland, want wat gaan we doen vandaag?

Ronald: We gaan aan de slag natuurlijk met, zeg maar, ideeën genereren van: hoe we dat erfgoed, die verhalen over dat erfgoed kunnen vertellen, aan een breed publiek?

Kirsten: We gaan dus aan iedereen vragen: ‘hoe ga jij nou de geschiedenis toegankelijk maken voor iedereen?’

Ronald: Ja, en een van die voorbeelden natuurlijk, om het verhaal van Nederland te vertellen, is de Canon van Nederland.

Kirsten: Ja, daar is iets mee, hè?

Ronald: Ja, daar is iets mee. Laten we het vragen aan Amito Haarhuis. Hij is directeur van het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem.

Kirsten: We zitten in een hoekje van het H’ART Museum. Boven, wel heel druk, heel veel mensen, onder anderen Amito Haarhuis, directeur van het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem.

Amito: Ja.

Kirsten: Hot van naald, Amito: jullie gaan stoppen met de Canon van Nederland. Dat is een opstelling, een museale opstelling, bij jullie hè? Waarom?

Amito: Ja, dat klopt inderdaad, maar dat is maar een deel van het verhaal. We blijven de Canon omarmen. De fysieke presentatie gaat inderdaad weg, maar we zijn ook verantwoordelijk voor het Canon-netwerk. En dat zijn 71 locaties inmiddels, in het hele land. Musea, maar ook historische erfgoedinstellingen, die allemaal op hun eigen locatie een stukje van dat verhaal van Nederland vertellen. En daarnaast hebben we ook de zeer succesvolle website, Canonvannederland.nl, met inmiddels een miljoen bezoekers per jaar. Is een heel belangrijke bron voor het onderwijs. Wordt gezien als een betrouwbare bron voor informatie over geschiedenis. En op die website staan ook 200 regiocanons, die ook heel veel worden gebruikt voor het onderwijs. Hé, dus eigenlijk, is de Canon in een andere fase terechtgekomen.

Kirsten: In welke fase dan?

Amito: De fase dat je straks de Canon, verspreid over het land, bij heel veel instellingen kunt beleven en daarnaast gaan we doorontwikkelen met die website Canonvannederland.nl. En wat we nog meer willen doen, qua doorontwikkeling, is alle informatie van die afzonderlijke instellingen, hé, en met hun collecties en sleutelstukken, dat nog meer integraal met elkaar verbinden.

Kirsten: En als je dan kijkt naar de toekomst, fysiek en online, informatie delen, de geschiedenis doorgeven – hoe verhoudt zich dat dan?

Amito: Nou, wij gaan dus met die website toe naar veel meer integrale informatie. Hè, dus, verhalen van die verschillende instellingen combineren met elkaar. Met linked open data kun je dat doen, dus daar gaan we vol op inzetten.

Kirsten: Dus dat is dan, Ronald, fysiek en online samen. Vertaal ik dat goed?

Ronald: Fysiek en online, jazeker. Ja ja. Dan ben ik wel benieuwd: wat komt er dan in de plaats van de Canon?

Amito: Wij gaan op de plek waar de fysieke Canon-presentatie stond, een binnenmuseum maken. Wij zijn eigenlijk het rijksmuseum op het gebied van de geschiedenis van het dagelijks leven. Dat kun je nu al beleven in ons museumpark, met de 100-plus historische gebouwen. In een park van 44 hectare. Maar we hebben ook een grote – wat wij noemen – roerende collectie. Dat zijn 158.000 objecten en die zijn nu nog te veel alleen maar opgeslagen in het depot. En daar gaan we tentoonstellingen mee maken, in wat we gaan noemen, ons binnenmuseum. Hé, dus dat gaat ook over 400 jaar geschiedenis van het dagelijks leven, met de nadruk op de afgelopen 200 jaar. En dat gaat over thema’s als: ‘Hoe hebben we gewoond’ ‘Hoe hebben we gewerkt’ ‘Hoe hebben we ons gekleed’ – allerlei aspecten van het dagelijks leven.

Kirsten: Wat zou je nou tegen al die mensen hier – 350 mensen hé, die zich sterk maken voor de geschiedenis, voor het erfgoed – wat zou je tegen hen willen zeggen als het gaat over het toegankelijk maken van geschiedenis?

Amito: We hebben in het Openluchtmuseum een HackaLOD gehad, hé. Dat is een soort hackathon, maar dan met LOD – linked open data.

Kirsten: Jij was jurylid, toch?

Amito: Ik was jurylid. En dat heeft mijn ogen wel geopend. Dus dat je er zoveel meer mee kunt doen. En dat al die instellingen met hun eigen datasets, dat we dat heel goed bij mekaar kunnen brengen in de virtuele wereld en daar prachtige dingen mee kunnen doen – om dat verhaal van de geschiedenis van Nederland samen, integraal, nog veel beter te gaan vertellen. Dus, daar, daar ben ik heel optimistisch over.

Kirsten: Het linken van data, het experimenteren met data misschien ook.

Amito: Precies. Over de instellingen heen. Daar liggen heel veel kansen.

Eveline van Rijswijk: Hartelijk welkom!

Eveline van Rijswijk: Welkom. Ontzettend fijn dat jullie hier massaal aanwezig zijn. Tweeënhalve maand geleden al was het uitverkocht. Het was gratis, maar toch.

Kirsten: Waarom zijn wij op aarde? Ja, vandaag dan: waarom zijn we hier? We vragen het aan Eveline van Rijswijk. Je bent theatermaker, columniste, maar ook historicus en presentator van vandaag. Waarom zijn we hier?

Eveline: Eh, ja, nou er was ooit een idee voor een nationaal historisch museum. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft daar onderzoek naar gedaan, in opdracht van de regering destijds. Maar het hoefde eigenlijk niet per se een museum te worden, dus vandaar dat het idee was: ‘moeten we naar een soort nationaal historisch initiatief toe werken?’. Wat is dat? Wat zou dat kunnen worden? Weet je wat: we vragen aan het publiek; hoe genieten zij van geschiedenis? Hoe beleven zij geschiedenis? Hebben zij een publieksonderzoek naar gedaan. Daar komen heel interessante dingen uit, zoals dat 85% van de mensen geschiedenis leuk vindt, interessant vindt en wil beleven. En, nou, er zijn allerlei rondetafelgesprekken geweest, dat heet de verkenning, die is afgesloten vandaag eigenlijk. En het idee is nu met dit congres: ‘Hoe nu verder?’ Want we willen natuurlijk allemaal geschiedenis toegankelijk maken en relevant voor iedereen, vanuit verschillende perspectieven.

Ronald: En wat gaan we vandaag doen?

Eveline: We hebben een heel mooi verhaal gehoord van David Van Reybrouck. We gaan allerlei deelsessies horen, over publiekstoepassingen, over hoe, ja, zorg je ervoor dat iedereen die geschiedenis inclusief toegankelijk maakt. Hoe bereik je moeilijke doelgroepen? Dus met heel veel deelsessies aan de slag. Ik ga heel veel vragen stellen aan mensen. Net als jullie.

Kirsten: Dat is het begin! Eh, hoe ga jij het zelf doen eigenlijk? Of hoe doe jij dat al: geschiedenis toegankelijk maken?

Eveline: Op heel veel verschillende manieren. Dus in het theater door verhalen te vertellen, maar ook beelden te laten zien. Dus ik houd heel erg van audiovisueel archief. Maar ook met geluidsfragmenten in columns. Ja, door heel veel historici te interviewen. Dus eigenlijk op allerlei soorten manieren die ook vandaag aan bod komen.

Kirsten: Mooi! Je gaat nu even lunchen, hé.

Eveline: Ja, heerlijk.

Kirsten: Dankjewel.

Eveline: Dankjewel.

Ronald: David Van Reybrouck, schrijver en denker der Nederlanden, je hield net een prachtig verhaal over het gebruik van digitaal erfgoed. Je hield daar ook een pleidooi om niet alleen nationaal, maar ook internationaal te kijken, als het gaat om verhalen vertellen en het presenteren van digitaal erfgoed. Zeg ik dat goed?

David Van Reybrouck: Ja. Eigenlijk wel. Ik vind: het kan heel relevant zijn om de nationale geschiedenis te ontsluiten. Ik denk dat dat belangrijk is. Maar ik zal wel eigenlijk benadrukken: zet dat raam zo breed mogelijk open. Zorg dat die internationale dimensie niet vergeten wordt. Ik vind het stuitend dat er in het Rijksmuseum bijvoorbeeld, sinds de heropening zijn er 63 zalen, maar slechts één van die zalen heet dan eufemistisch: ‘Nederland overzee’. En dat vind ik wel een beetje weinig voor een land dat het derde grootste koloniale rijk uit de geschiedenis, de moderne geschiedenis, heeft gehad. En drie eeuwen lang, op drie continenten, actief is geweest. En dus dan vind ik het, dan vind ik de focus op de nationale geschiedenis, als die enkel binnen de landsgrenzen blijft. Je moet eigenlijk, je moet een soort mondiale geschiedenis van Nederland proberen te schrijven, in plaats van een Nederlandse geschiedenis van Nederland.

Kirsten: Wij vragen vandaag aan iedereen – nou ja, niet iedereen, hé Ronald – maar wel aan heel veel mensen op de conferentie: hoe breng je die geschiedenis nou tot leven en hoe maak je die dan toegankelijk voor een zo breed mogelijk publiek?

Kimberly Ram: Mijn naam is Kimberly Ram. Ik ben van FuHiKuBo, oftewel van Fundashon Históriko Kultural Boneriano, de stichting die zich inzet voor het behoud van de cultuur en de geschiedenis van Bonaire en wij maken op vele verschillende manieren de geschiedenis en de cultuur van Bonaire toegankelijk, voor iedereen. De belangrijkste manier waarop we dat doen is onze oral history collectie ‘Herensia’. Die gaat al 25 jaar lang. Onze oprichter, bestuurder, directeur van de stichting, Bòi Antoin, die doet dat al 25 jaar lang met heel veel hart en passie. Dat zijn dus interviews met Bonairianen van 70-plus, die vertellen over hun jeugd, wat zij hebben meegemaakt, hoe Bonaire veranderd is, wat zij liefhebben. En dat zijn interviews die wij wel twee keer per week minimaal opnemen. Dus dat is een enorme collectie. 25 jaar lang. Niet alleen op Bonaire, maar die interviews worden ook in Nederland en op de andere eilanden opgenomen. Waarin wij dus Bonairianen interviewen over het verhuizen naar die andere landen en waarom, maar ook nog het Bonaire dat zij gekend hebben. En dat doen wij echt om dus die lokale perspectieven in beeld te brengen. Ook dat onderdeel te maken van het archief en dat dat toegankelijk wordt gemaakt voor iedereen die daar belang bij heeft.

Kirsten: Twee podcastgasten van het eerste uur. Nine en Shannon.

Shannon van Muijden: Eh, ja, hallo; ik ben Shannon van Muijden, ik werk als informatiespecialist bij het Rijksmuseum en ik werk dus vooral met data eigenlijk.

Nine Claassen: Ja, ik ben Nine Claassen en ik werk bij het Erfgoedhuis Zuid-Holland als datacleaner, dus bij de datawerkplaats zoals we dat noemen. Eh, ja, en ik werk ook met data.

Kirsten: Wat is jullie advies als het gaat over, ja, geschiedenis toegankelijk maken?

Shannon: Nou, begin klein, houd het klein voor jezelf. En wij werken dus puur vanuit de data, dus het is datasets publiceren, data publiceren, maar je wil zorgen dat dat schoon is, opgeschoond, verrijkt met URI’s, Termennetwerk.

Nine: Ja, echt dat opschonen en dat verrijken, dat vergroot gewoon enorm je vindbaarheid. Dus Shannon zegt al: begin klein. Ja, ik zou echt zeggen: neem gewoon hapklare brokjes, mogelijk per thema, en als dat schoon is en netjes, zet het op het Datasetregister. Het hoeft niet allemaal af te zijn, om al te publiceren.

Sibren Langelaan: Ik ben Sibren Langelaan, informatiespecialist bij Gemeente Berkelland. Wij maken geschiedenis toegankelijk door ook de maatschappij terug te laten komen in het archief. Dat die zich kunnen herkennen in het archief en dat toegankelijk voor hen maken. Iedereen is het waard om in het archief naar voren te komen en dat die zichzelf kan vinden, kan herkennen en dat-ie het kan bereiken. Ook de lokale kernen: de buurman, het bedrijf waar je oom werkt.

Ximena Davalos: Mijn naam is Ximena Davalos, ik kom uit Ecuador, oorspronkelijk, en ik woon hier al in Nederland sinds meer dan 20 jaar, in Rotterdam Delfshaven. Een wijk compleet divers, in alle kanten. En ik ben begonnen 5 jaar geleden met een community: ‘Brooderhood’. Met Brooderhood zijn we bezig met samen brood te bakken. En door brood te bakken delen we onze tradities, wij delen onze verhalen. Wij zijn de voorouders van de toekomst, dus wat willen wij overdragen naar de volgende generaties? Dat is onze centrale vraag eigenlijk. Is letterlijk onze geschiedenis terugkijken, reflecteren en gewoon zeggen: wij delen wat wij willen overdragen.

Ronald: Ja. En leg dat je ook nog vast op een of andere manier?

Ximena: Ja, in verschillende manieren, dus in de vorm van kunst.

Tim de Haan: Ik ben Tim de Haan en ik werk voor de Nederlandse UNESCO Commissie. En wij gebruiken ook erfgoed, in dit geval ook archieven, om wereldwijd ook leerlingen – we hebben zogenaamde UNESCO-scholen – samen te laten werken, langs de lijnen van zo’n inhoudelijk stuk. De leus van UNESCO is: ‘Building peace in the minds of people’. Na ja, hoe mooi is het dan dat je leerlingen – in dit geval uit Nederland en Indonesië – kan laten samenwerken en kan laten reflecteren met elkaar op een stuk over Batavia. Waardoor zij er vervolgens ook achter komen, naar aanleiding van het gesprek over dat archiefstuk, dat Indonesië bijvoorbeeld een heel andere datum voor hun onafhankelijkheid heeft, dan die we in Nederland lange tijd hebben gehanteerd. Dus in Indonesië, de Indonesische leerlingen, die zeiden: ‘Ja, dat was voor ons eigenlijk de dag na de bevrijding, na de Tweede Wereldoorlog. Terwijl dat in Nederland echt een aantal jaar later pas was, nadat er eerst ook nog politionele acties hadden plaatsgevonden. Dus dat is enorm verrijkend door die verbinding echt letterlijk bijna fysiek, maar ook digitaal vanwege de afstand, tot stand te brengen.

Kees Westerkamp: Mijn naam is Kees Westerkamp en ik ben de afstudeercoördinator van de opleiding Creative Media & Game Technology van de Hanze, voorheen Hanzehogeschool in Groningen. En wat wij doen is dat wij proberen steeds meer, veel meer studenten te krijgen die afstudeerprojecten gaan doen op het gebied van erfgoed en geschiedenis. En dat doen we door veel voorlichting te geven over die sector en wat voor projecten er allemaal zijn. En steeds meer studenten vinden dat interessant. Die willen graag bij een museum een afstudeerproject doen. Een mooi voorbeeld is: we hebben een project gedaan bij het Fries Museum, althans het Verzetsmuseum, in Leeuwarden en daar hebben we, twee studenten van ons – nota bene buitenlandse studenten – hebben een verduistering gemaakt van een woonkamer. Een virtuele verduistering van een woonkamer, om te laten zien, om wat meer info te geven over de luchtoorlog boven Friesland. Daar zijn heel veel Lancasters naar beneden gehaald, bommenwerpers. En dat project heeft nu een vervolg gekregen in Groningen, waar een monument is voor een neergestorte Lancaster-bommenwerper en daar zijn nu weer een groepje studenten een virtuele toepassing aan het maken hoe die bommenwerpers eruit zagen en hoe, wat de bemanning heeft doorgemaakt tijdens het neerstorten. Na ja, zo zijn er heel veel mogelijkheden waar je wat mee kan als een museum, groot of klein, of een historisch informatiecentrum, om met studenten van opleidingen wat te doen.

Jorge Simelio: Ik ben Jorge Simelio, ik ben conservator en stadsprogrammeur bij Museum Vlaardingen en in mijn werk probeer ik de geschiedenis toegankelijk te maken door vraaggericht te werken. Eén manier waarop we de geschiedenis toegankelijk proberen te maken is door het inzetten van oral history. Dat hebben we bijvoorbeeld gedaan in een project dat we dit jaar hebben gelanceerd, een samenwerking met de Turkse gemeenschap. Eigenlijk constateerden we dat we weinig tot niks in de collectie hadden, ook geen kennis daarover, maar na een paar jaar zie je dat de kennis die je aangeboden krijgt om te bewaren, heel iets anders is dan wat je al in je collectie hebt.

Annette Langedijk: Ik ben Annette Langedijk, ik werk bij SURFen SURF is de IT-organisatie, of de IT-coöperatie moet ik zeggen, voor onderwijs en onderzoek. Ik werk daar als research partnership lead, voor sociale en geesteswetenschappen, en dat betekent dat ik naar buiten ga om te vertellen wat SURF doet, maar nog belangrijker waar de challenges van onderzoek zitten, onderzoekers. En een van die dingen is dat onderzoekers bijvoorbeeld onderzoek willen doen naar boeken van de KB die copyright beschermd zijn. Dat kan niet zomaar, daar moeten allerlei afspraken over gemaakt worden en nu hebben wij samen met de KB en ook met Beeld & Geluid, want die hebben ook veel copyright-beschermd materiaal, een omgeving ontwikkeld waarin dat kan. En die omgeving heet SANE – Secure ANalysis Environment – een environment dat volledig afgesloten is van het internet. En daar kunnen die onderzoekers dus mooi hun onderzoek uitvoeren terwijl de dataprovider, in dit geval de KB, volledig in controle blijft van wat ermee gedaan wordt. En zo kan zo’n onderzoeker zijn onderzoek breder distribueren van erfgoed en alle kennis die daaruit voortkomt.

Kirsten: Jij maakt eigenlijk ook de geschiedenis toegankelijk hé, als fotograaf, Jacqueline van der Kort.

Jacqueline van der Kort: Ja, in feite heb je daar wel gelijk in. Ik heb daar eigenlijk nooit zo over nagedacht, maar ja, ja, nu je het zegt, klopt dat.

Kirsten: Van gisteren, voor morgen, ja dat is natuurlijk de vraag: Ronald, wat gaan we morgen doen?

Ronald: O, ik wist dat je dat zou gaan vragen! We hebben een heel breed palet gehoord, van allerlei mogelijkheden om de geschiedenis te presenteren aan het brede publiek en allerlei stemmen te laten horen. En dat is het mooie van deze conferentie. Mensen ontmoeten elkaar, hoe jij het doet, hoe ik het doe – men raakt geïnspireerd. Dus men kan eigenlijk gewoon al verder. Dus als we dan teruggaan naar dat nationaal historisch initiatief: we zijn al heel druk bezig, eigenlijk.

Kirsten: Ja

Ronald: Ja, misschien is het goed nog even terug te grijpen ook naar de uitspraak die Suzanne Hafidi, die vanmorgen namens OCW opende, die zei: ‘Ja, het gaat niet alleen om morgen, maar het gaat er ook om vandaag.’ De urgentie is er om het toch ook al nu te gaan doen. Nou, gelukkig, wat dat betreft, gaat het eigenlijk al heel mooi.

Kirsten: Die vibe hangt er ook, om het nu te doen.

Ronald: Die vibe hangt er al ja, en dat wordt alleen nog maar meer. Dus we gaan vandaag lekker verder.

Kirsten: Ja, maar we gaan nu ook vandaag afronden!

Ronald: Ja, we gaan afronden ja! Ha ha, oké! We houden het even weer, we stoppen ermee.

Kirsten: We stoppen ermee. Round-up van deze dag: een mooie dag.

Ronald: Een heel mooie dag.

Kirsten: Tot de volgende podcast.

Ronald: Tot de volgende podcast.