Paulus en De Nijs op reis: Bijzondere verhalen vertellen met AV-materiaal uit Fries Film en Audio Archief

Kirsten: Zo blij dat jij de weg overal weet.

Ronald: Dankzij Google Maps.

Kirsten: Boterhoek 1 en we gaan naar het Fries Film en Audio Archief. Naar Syds.

Ronald: Ja, naar Syds Wiersma.

Voice-over: De nieuwe podcastserie van het Netwerk Digitaal Erfgoed duikt in de wondere wereld van digitalisering van ons erfgoed. Netwerkredacteur Ronald de Nijs en ik, Kirsten Paulus, reizen door heel Nederland op zoek naar mensen uit het netwerk. Precies, erfgoedprofessionals. En dan vooral diegene met inspirerende verhalen over digitaal erfgoed. In twaalf afleveringen hoor je hun successen, hun missers, maar ook hun dromen.

Kirsten: Van alle podcastafleveringen die we gemaakt hebben, heb ik nog niet zo’n koude handen gehad als nu.

Ronald: Nee, het is heel koud.

Kirsten: Kijk nou wat we hier zien! Helemaal scheef joh, die toren.

Ronald: Daar had hij het over gehad. Daar werd die beelden op geprojecteerd.

Kirsten: O, was dat dit? O ja, ja. En daar is Tresoar.

Ronald: Tresoar, precies.

Kirsten: Dat is de bieb en het archief.

Kirsten: Goedemiddag. Moet je hier echt Fries kunnen spreken?

Meneer achter de balie bij Tresoar: Dat wordt wel van je verwacht.

Kirsten: Maar wij kunnen het niet.

Meneer: Nee, ik ook niet.

Kirsten: En Syds?

meneer: Syds wel, denk ik.

Kirsten: O, daar is-ie.

Kirsten: Hé, hoi.

Ronald: Hallo, Syds.

Syds: Welkom in Tresoar. The treasure of Friesland.

Ronald: Precies, dat hoorden we net.

Kirsten: Syds, wat gaan we doen?

Syds: We beginnen met het filmarchief, het Fries Film en Audio Archief.

Voice-over bij een oude filmopname: De watertoren, die de grens tussen het centrum van Leeuwarden en…

Kirsten: Dit is echt een giga-gebouw. Friesland heeft er wel wat voor over om zijn erfgoed goed te bewaren.

Syds: Dat is absoluut waar. Er is behoorlijk veel bewustzijn over de waarde van erfgoed. Dat heeft alles ook met identiteit te maken, natuurlijk.

Syds: Kijk, dit is ons zuurkast. Als we films krijgen die aan het verzuren zijn… Dan zijn ze dus eigenlijk al aan het degraderen. Dan moeten we ze separaat leggen.

Kirsten: Dat ruik je zeg.

Syds: Dat ruik je goed, ja. Als wij een film binnen krijgen, de blikken… Het eerste wat we doen is blikken openen en ruiken. Zijn ze zuur of niet? Dat kun je ook meten natuurlijk. Maar dan krijg je een eerste indruk. En als dat overduidelijk zo is, leggen we ze hier. Daarna gaan we ze heel snel digitaliseren. Want dan is digitaliseren onmiddellijk behoud van de film.

Kirsten: Wat als jij moet omschrijven wat jullie doen? Het Fries Film en Audio Archief?

Syds: Je zou kunnen zeggen dat wij eigenlijk de tijdsbeelden en tijdsgeluiden verzamelen van Friesland vanaf eind 19e eeuw tot nu. En wij hebben de opdracht van de provincie om dat te verzamelen, veilig te stellen… Uiteraard te digitaliseren en dan publiek beschikbaar te stellen.

Ronald: Zijn dat dan alleen maar films van amateurs of ook van professionele filmmakers?

Syds: Heel veel van amateurs. We hebben hier een aantal professionele filmmakers. We hebben bijvoorbeeld een aantal films van Pieter Verhoeff hier liggen. Wat natuurlijk eigenlijk de grootste filmmaker van Friesland is en was. En we hebben ook veel 16mm-materiaal, wat je dan semi-professioneel zou kunnen noemen. Dat waren eigenlijk heel goede amateurs of mensen die fotografiezaken hadden… En dan in opdracht filmden. Omdat ze gewoon verstand van film hadden. Maar niet zozeer filmmaker in de klassieke zin waren.

Syds: Deze is in de jaren vijftig gebruikt. Maar het model is al wel ouder. Dus je kon het denk ik eind jaren dertig al wel krijgen.

Kirsten: Het is een oud filmcameraatje.

Syds: Een Kodak. Ja, een oud filmcameraatje.

Kirsten: Je bent coördinator hier bij het Fries Film en Audio Archief. Wat is er zo leuk aan jouw werk?

Syds: Ik loop elke ochtend door de stad hier naartoe. En dan denk ik: wat zal ik vandaag weer eens beleven? Want ja, er kan zomaar een film of een filmcollectie worden binnengebracht. En die ga je dan bekijken samen met de vrijwilligers. En dan ontdek je dingen. En dan openen zich soms verhalen. Of je zit met grote vragen. Dats je denkt: waar komt dit vandaan? Of hoe moet ik dit duiden? En dan ga je op zoek.

Kirsten: Want waar zijn we nu?

Syds: We zijn nu in het kantoor en deels de werkplaats van het Fries Film en Audio Archief. We hebben op dit moment twee vrijwilligers. Maar als we op volle sterkte zouden zijn, dan zijn alle bureaus bezet.

Ronald: Jij werkt hier met drie andere betaalde collega’s. En voor de rest heb je nog hoeveel mensen?

Syds: We hebben vier betaalde parttimers. En we hebben gemiddeld een groep van tussen de tien en vijftien vrijwilligers.

Kirsten: Best een grote club.

Ronald: Dat is een grote club, ja.

Syds: Sommigen komen hier om te re-integreren. Omdat het UWV dat graag wil of de sociale diensten. Die mensen draaien dan mee in het team. En doen allerlei ervaringen op. En stromen dan hopelijk uiteindelijk door naar een andere werkomgeving.

Ronald: Dus het is een leerwerktraject hier?

Syds: Ja, zo zou je het wel kunnen noemen.

Kirsten: Is er in die coronatijd nou meer of minder aan films hier binnengekomen?

Syds: Ja, dat is een heel mooie vraag. We kregen altijd wel heel veel films binnen. Maar we hebben wel echt heel bijzondere dingen binnengekregen. De afgelopen tijd ook weer.

Kirsten: Hoe kan dat?

Syds: Hoe kan dat nog opduiken? Dat is soms heel gek.

Kirsten: Kan het zijn omdat mensen opruimen?

Syds: Ze gaan ongetwijfeld opruimen. Maar het gekke is, je denkt: we hebben nu tot bijna alle films uit de jaren twintig en dertig wel binnen. Dat zal dan niet meer bij mensen thuis liggen. Maar toch, vorige week kregen we weer een collectie met films uit de jaren dertig.

Kirsten: Hoeveel films hebben jullie?

Syds: Ik denk dat we zo’n 8000 films hebben. Iets van 5000 videodragers. Heel veel digitaal ook, natuurlijk. En dan hebben we nog heel veel audiodragers. Heel veel cassettes. Veel audiospoelen.

Voice-over bij een oude filmopname: De boot wordt bij hoog water weggesleept. En bij laag water komt het schip met materiaal automatisch droog te liggen…

Kirsten: Wat is er nou zo mooi aan deze film uit 1950, Syds?

Syds: Het is sowieso heel mooi om te zien hoe ze buitendijks werken. Hoe zwaar het is. Wadend door het slijk. En hoe ze die dammen aanleggen. Maar wat ik er ook bijzonder aan vind, dit is de jaren vijftig. Ten jaar later, in 1965, werd de Waddenvereniging opgericht. En het doel van de Waddenvereniging was juist het tegenovergestelde van wat ze hier van plan zijn: namelijk de zee openhouden.

Voice-over bij een oude filmopname: Dit gebeurt onder andere bij de landaanwinning in de omgeving van de Theapdam bij Wolver.

Kirsten: Van de liefde van jou voor dit gebied naar de liefde van de films die wij kijken op een computer nu. Het is gedigitaliseerd, zegt ons dat.

Syds: Zeker.

Kirsten: Want hoeveel procent van jullie collectie is gedigitaliseerd?

Syds: Als je het over film hebt, dan denk ik zo’n 80 procent.

Ronald: Jullie zijn begonnen met het Deltaplan, vijf, zes jaar geleden.

Syds: Nee, langer al. Dat is in de loop van 2014. Het idee was, en de provincie heeft er veel geld voor beschikbaar gesteld, dat diverse erfgoedinstellingen bijzondere collecties digitaliseerden en goed ontsloten voor het publiek. Voor ons was dat de kans eigenlijk, omdat we toen voor het eerst geld hadden om ook filmmateriaal met name hoogwaardig te digitaliseren. Want dat is wel heel belangrijk, dat je duurzaam digitaliseert. Dat je die moederbestanden goed opslaat, goed archiveert. En dan vervolgens afgeleide bestanden maakt die je deelt met het publiek of met musea of met omroepen die dat willen gebruiken.

Ronald: Jullie digitaliseren het materiaal, maar jullie bewaren ook nog de originele bestanden? Die blijven bewaard?

Syds: Jazeker, we hebben een speciaal filmdepot. Dat zal ik jullie zo laten zien.

Kirsten: We zien een heel grote spoel. Weet je dat ik dit thuis nog zo gedaan heb? Voor de films van mijn vader?

Vrijwilliger: Ja, dit is inderdaad hetzelfde.

Syds: Hij is collecties aan het voorbereiden voor digitalisering. Dus we zorgen dat er aan- en afloopstroken op zitten, zodat de digitaliseerder het straks soepel door de scanner kan halen.

Vrijwilliger: En vervolgens snijden.

Kirsten: Je zegt net: film hebben we; video enaudio moet nog. Maar jullie zijn dus bezig met zo’n systeem, dat hebben jullie gebouwd, om dat allemaal te vullen, zeg maar. Hoe begin je eraan?

Syds: Hoe begin je met een audioarchief bedoel je?

Kirsten: Hoe begin je met een infrastructuur te bouwen?

Syds: Rondvragen, heel veel vragen. Want er zijn natuurlijk al partijen die ervaring hebben, we zijn met Beeld & Geluid in gesprek gegaan. Uiteindelijk heeft IBM het systeem voor ons gebouwd.

Kirsten: Wat zie je nou?

Syds: Ik zie nu beelden van de kibboetsfilm.

Kirsten: Kijk, wat mooi, in welk jaar is dat?

Syds: Dat is opgenomen tussen 1937 en 1939.

Kirsten: Vandaar dat er geen geluid bij is, behalve de spoel.

Syds: Alleen de spoel.

Kirsten: We zien het alleen.

Syds: Zwart-wit. Je ziet bijzondere beelden van jonge mensen, ergens in de buurt van Franeker, die op het land aan het werk zijn, koeien aan het melken in dit geval. Soms zijn ze aardappelen aan het rooien, soms zie je ze galopperen op een paard langs het gebouw van de kibboets langs. Want ze moesten leren paardrijden, ze kregen paardrijles. Het doel was dat ze in die jaren emigreerden naar Palestina om aan het antisemitisme in Europa te kunnen ontkomen.

Kirsten: We hebben een bijzonder stukje geschiedenis in Friesland te pakken?

Syds: Ja, dat is echt een hele mooie.

Kirsten: Op beeld?

Syds: Op beeld. Toen we het beeld voor het eerst p dvd kregen hier, wisten we eigenlijk helemaal niks van die geschiedenis.

Kirsten: Gewoon een ontdekking?

Syds: Dat was een grote ontdekking, ja. Want zelfs heel veel mensen in Franeker wisten niet dat er ooit een kibboets is geweest.

Kirsten: Het begint met een klein stukje film en er komt van alles naar voren. Is dat hier ook een beetje het succes?

Syds: Een van de successen? Ja, dit is wel een heel spectaculair voorbeeld. Dat eigenlijk een verhaal in Friesland dat nauwelijks bekend is en dan via wat beelden op een dvd’tje zich gaat openen. Dat is eigenlijk ongelooflijk.

Kirsten: En samenwerken met een regionale omroep. Begint het daar dan?

Syds: Dat doen we heel vaak. Als we unieke beelden hebben gevonden, dan nemen we contact op met de Omrop Fryslân. En bereiden we vaak een reportage daarover voor.

Ronald: Jullie werken heel veel samen met de media. Als jullie dat niet zouden doen, wat zou dat voor gevolg hebben?

Syds: Dan zou het heel klein blijven. Als je samen met de Omrop Fryslân een item voorbereidt, dan wordt dat ’s avonds uitgezonden op tv. Dat zien heel veel mensen. Die hebben een website waar heel veel mensen naar kijken. Vaak connecties met de NPO. Dus dan breng je zo’n beeld of zo’n reeks beelden veel verder.

Ronald: Subsidiënten zien het natuurlijk ook?

Syds: Ja, die vinden dat ook heerlijk.

Ronald: Jullie adviseren ook historische verenigingen. Kun je daar nog iets over vertellen?

Syds: Ja, we hoeven ze vaak niks te vertellen over de historie zelf, natuurlijk. Maar vaak hebben ze filmcollecties liggen. Ze weten soms niet wat erop staat en brengen ze hier. Vragen of wij ze kunnen digitaliseren. En dan digitaliseren wij het. Soms maken we dan een playlist op YouTube bijvoorbeeld van materiaal van een bepaalde historische vereniging. En dan kunnen zij die beelden bekijken en delen. En dan nieuwe metadata daarbij verzamelen en dingen goed beschrijven.

Ronald: Jullie bewaren dan ook de originele films?

Syds: Die bewaren wij dan. Ja, voor die verenigingen.

Kirsten: Hier liggen alle blikken met films.

Syds: Alle originele films en grotendeels ook originele audiospoelen en het videomateriaal.

Kirsten: Wat ging nou nog niet zo goed?

Syds: Nou ja, je hebt natuurlijk eigenlijk altijd geld tekort en mensen tekort. Ik vind zelf altijd dat audiovisueel materiaal in Nederland nog te weinig serieus wordt genomen.

Kirsten: Door wie?

Syds: Het geldt niet voor de grote audiovisuele archieven in Amsterdam en in Hilversum en een aantal regionale archieven.

Syds: Maar er zijn nog steeds leidinggevenden in verschillende regio’s of steden die leiding geven aan archieven. Die eigenlijk de waarde van audiovisuele archivering niet zien. En ook niet bereid zijn om daarin te investeren qua middelen of qua bemensing. We hebben nog, denk ik, heel veel te winnen als het gaat om de Nederlandse audiovisuele geschiedenis in de regio. En dat zul je met lokale mensen moeten doen. Omdat die ook de beelden herkennen. Die kunnen ze beschrijven, die kunnen ze verder brengen.

Kirsten: Die moeten het doen, maar waar ligt de bal?

Syds: De bal ligt bij de beleidsmakers.

Ronald: De vorige keer waren we bij Migiza Victoriashoop. Ze werkt bij het Waterlands Archief in Purmerend. En ze had een volgende vraag voor jou.

Migiza: Beste Syds, ik ben ontzettend benieuwd hoe jullie met dat prachtige filmmateriaal aansluiten bij de nieuwe manieren waarop mensen zoeken tegenwoordig. Als je kijkt naar de YouTube-platforms van tegenwoordig, wil men kunnen doorklikken. Men wil hoofdstukken aan kunnen maken, men wil de speelsnelheid kunnen vertragen. Hoe gaan jullie daarmee om?

Syds: Dankjewel voor de vragen, Migiza. Want die zijn natuurlijk heel interessant. Hoe ontsluit je mooi filmmateriaal voor het publiek? Wij doen dat in elk geval ook via YouTube. Materiaal, soms thematisch, soms per filmmaker. Soms bijzondere collecties waarvan we zeggen: die moet je zien. Dan maken we er playlisten van. Zetten we er tags bij, beschrijvingen. En dat is een manier om ons filmmateriaal verder te brengen dan alleen onze catalogus. De vraag die jij stelt, hoe je dat nog weer beter doorzoekbaar kunt maken, dat zijn voor ons nieuwe stappen die we nog hebben te zetten. Je kunt natuurlijk nog meer op YouTube doen dan wij al hebben gedaan. Je kunt het ook zo inrichten dat het nog weer beter vindbaar is. Maar ja, je zit hier wel met een klein team, met heel veel films. En er moet heel veel tegelijkertijd gebeuren. Dus dat zijn eigenlijk allemaal stappen die je de komende jaren, als het gaat om al die verschillende nieuwe slimme manieren van zoeken, nog wilt gaan realiseren.

Ronald: Dat is wel grappig, want je zegt: jullie plaatsen op YouTube. Maar hoe zit het met de rechten? Want dat is natuurlijk iets waar heel veel instellingen mee zitten.

Syds: Wat wij doen zodra een collectie binnenkomt, is meteen de rechten aftikken met de mensen.

Ronald: Dus dat is het advies, zeg maar: zo snel mogelijk regelen?

Syds: Dat kan niet altijd onmiddellijk, want vaak weten mensen niet wat erop staat. Dus dan spreek ik met ze af: oké, je schenkt het ons of je geeft het in beheer. Vervolgens gaan we het bekijken en digitaliseren, als dat de moeite waard is. En dan kijken we wat nu echt online mag. En dan vragen we uiteraard toestemming aan de schenkers of aan degene die het in beheer heeft gegeven.

Ronald: De volgende keer zijn we te gast in Zeeland bij Pol Verbeek van het Zeeuws Maritiem Museum. Syds, wat zou jij Pol willen vragen?

Syds: Ja Pol, ik wil je heel graag een vraag stellen. Ik vind het Maritiem Museum echt fascinerend. Dat zal ook alles te maken hebben met dat ik ook een kustbewoner ben. Ik heb gelezen dat jullie in de Canon van Nederland drie vensters gaan openen. Of misschien al aan het openen zijn. Namelijk de VOC, het slavernijverleden en Michiel de Ruyter. Dat zijn allemaal heel internationale onderwerpen. Dus ik vroeg mij af: hoe maak je vanuit die vensters connectie met andere archieven en musea? En wat zijn dan de mogelijkheden en de kansen voor linked data in dat proces?

Kirsten: We kwamen hier aan en toen zagen we zo’n heel mooie toren.

Syds: Het is eigenlijk een Pisa-toren. Die staat behoorlijk schuin, zelfs krom. Wat ook heel mooi was met deze toren in culturele hoofdstad Leeuwarden-Fryslân 2018: de grote videoprojecties die op de muur, op de structuur van de toren werden geprojecteerd.

Kirsten: Jullie beelden? Of niet?

Syds: Deels ook onze beelden, ja. Wij leverden daar voor bepaalde projecties ook beelden voor. Het was sensationeel. Dat is eigenlijk de mooiste projectie van filmmateriaal uit onze collectie die ik ooit heb gezien. Echt groot. Vaak met muziek erbij. Soms live optredens erbij. Dat was echt geweldig.

Kirsten: Hoe zeg je bedankt en tot ziens?

Syds: Oant sjen. Dat ken je toch van Piet Paulusma?

Kirsten: Oant sjen.

Kirsten: Hé, wat een bijzondere man, die Syds.

Ronald: Ja.

Kirsten: Want het was bijna journalistiek werk wat hij deed, hè?

Ronald: Ja, een archief dat zich onderscheidt omdat ze verhalen maken met hun eigen materiaal. En daarmee de pers opzoeken, daarmee hun archief relevant maken.

Kirsten: En wat een grote club daar in dat gebouw. Ontzettend veel mensen. Je ziet dat Friesland ook het erfgoed koestert, hè?

Ronald: Ja, dat nationale bewustzijn, regionale bewustzijn is hier heel sterk aanwezig.

Kirsten: Volgende keer zijn we in Zeeland bij…?

Ronald: …Pol Verbeek van het Zeeuws Maritiem Museum.

Kirsten: En dan, ik durf het bijna niet te zeggen, maar dat is onze laatste voorlopig.

Ronald: Dat is dan voorlopig onze laatste podcast.

Kirsten: Ik zie de trein al. Tot de volgende!

Ronald: Tot de volgende, oké.

Kirsten: Dag!