Hoe het Nederlands Openluchtmuseum 9.000 foto’s klaarmaakte voor het publiek domein

Het Nederlands Openluchtmuseum had al decennia een schat in handen. Alleen: er waren nooit afspraken gemaakt over het auteursrecht. Daardoor kon het museum de foto’s niet online publiceren. Er waren twee mogelijkheden: afspraken maken met de erven of wachten tot de foto’s publiek domein werden.

Het team besloot te wachten tot de foto’s vrij zouden komen. ‘In 2026, 70 jaar na de sterfdatum van de fotograaf, verviel het auteursrecht,’ legt informatiespecialist Wouter Zantinge uit.

Uniek beeld van Nederland

In de jaren twintig tot en met veertig trok Van Houten door heel Nederland met zijn camera. Als rijkslandbouwarchitect en lector aan de Landbouwhogeschool in Wageningen documenteerde hij de boerderijen van zijn tijd.

De foto’s laten de landelijke bouwkunst en het boerenleven zien zoals het toen was. Veel boerderijen bestaan nu niet meer, verdwenen door brand, oorlog of ingrijpende verbouwingen. ‘Juist dit soort aspecten van het alledaagse leven maakt deze fotocollectie zo’n rijke aanwinst voor het Nederlands Openluchtmuseum.’

Van schenking naar online collectie

De zonen van Van Houten schonken het fotoarchief in 1956 aan het museum. De foto’s werden in de daaropvolgende decennia ontsloten via inventarisboeken, fotokaarten, een besloten database met lage-resolutiescans en uiteindelijk het toenmalige collectie-informatiesysteem van het museum. Voor het publiek was er online niks te vinden.

Zantinge: ‘In 2024 zeiden we tegen elkaar: over twee jaar komt dit materiaal in het publiek domein. Laten we het nu helemaal goed beschrijven, controleren en hoge-resolutiescans maken.’

Teaminspanning met wedstrijdelement

Een klein team ging direct aan de slag. Een assistent registratie & documentatie scande bijna tweehonderd foto’s per dag. Zantinge en zijn collega, deels informatiespecialist en deels conservator, controleerden en beschreven de foto’s in het collectie-informatiesysteem.

‘We maakten er een wedstrijdje van. We spraken af om allebei elke week honderd foto’s te verwerken. Maar had de één een voorsprong, dan wilde de ander natuurlijk niet achterblijven. Zo houd je het leuk.’ De redacteur collectie online deed een laatste check, ook op privacygevoelige informatie.

De foto’s zijn sinds 1 januari 2026 te vinden op Collectie Gelderland. Het museum werkt aan een eigen collectiewebsite om de volledige collectie online te ontsluiten in plaats van een selectie via een extern platform. Op termijn wordt de collectie ook als linked open data aangeboden, zodat deze gekoppeld kan worden aan andere erfgoedplatformen.

Kwaliteitsslag

Tijdens het project kwamen verrassingen aan het licht. Soms hing een verkeerde scan aan een verkeerd record. Soms bleek een plaatsnaam te zijn verward met de naam van de gemeente. ‘We controleerden, corrigeerden en vulden aan. Een flinke kwaliteitsslag in de ontsluiting van de collectie.’

Geleerde lessen

Duidelijke afspraken maken is belangrijk. Leg van tevoren vast hoe je de foto’s beschrijft en welke thesaurustermen je gebruikt. Maak een planning, knip het werk op in behapbare delen en combineer het met ander werk. Zantinge: ‘Eigenlijk zou je alle rechten al moeten regelen bij de verwerving, niet pas achteraf. Maar dat waren toen andere tijden.’

Reacties komen binnen

De online fotocollectie kreeg direct reacties. ‘Denk aan mensen die meer informatie willen hebben over welke familie ooit in een boederij woonde. Dat weten we soms, maar die informatie mogen we om privacyredenen niet zomaar delen.’

Ook erfgoedinstellingen nemen contact op met het museum omdat zij foto’s van boerderijen uit hun regio in hun eigen collectie willen opnemen. ‘Dat kan straks met linked open data. Op termijn krijgt ieder object een PID: een blijvend webadres dat altijd naar hetzelfde digitale object verwijst, ook als de locatie verandert. Dat kon niet met ons oude collectie-informatiesysteem, maar wel met ons nieuwe systeem.’

Jaarlijkse check

Handig bovendien: ‘We leggen de auteursrechtstatus van elk object vast. Inclusief de vervaldatum van het auteursrecht, zoals 1 januari 2027. Elk jaar voeren we daarop een zoekopdracht uit en kunnen we kijken welke objecten in het publiek domein komen.’